esc.rec, 2021

Esc.rec is een klein platenlabel dat zijn activiteiten ontplooit vanuit Deventer. Sinds het label in 2004 door Harco Rutgers werd opgericht, heeft het een behoorlijke catalogus opgebouwd gevuld met avontuurlijke muziek. Op het label verschijnt nu een cassette met op de ene kant het werk ‘Struin’ van Jeroen Diepenmaat en op de andere kant ‘Stop’ van Wouter van Veldhoven. De twee kunstenaars gebruiken elk een eigen, aparte methode om tot een verrassend eindresultaat te komen.

Diepenmaat maakt visuele en auditieve kunstwerken en combinaties daarvan. Hij maakt onder andere sculpturen, installaties, tekeningen en collages. Diepenmaat heeft een voorliefde voor het werken met geluid, waarbij hij op originele wijze geluiden weet te creëren of zo weet weer te geven dat iets nieuws ontstaat. Het experimenteren met geluid en met – al dan niet elektronische – mogelijkheden om dat geluid te produceren heeft bij deze kunstenaar een aantrekkelijk speels element.

‘Struin’ heeft Diepenmaat gemaakt op een modulaire synthesizer met twee zelfgebouwde CV-gestuurde draaitafels. De puls van de oscillator drijft de draaitafels aan en door de frequenties te variëren, veranderen de toonhoogte en de intervallen van twee platen die worden afgespeeld. De ene platenspeler speelt een plaat met vogelgeluiden, op de andere hoor je kikkers. De vraag is of er ook muziek van te maken is.

Opduvels antwoord is ‘ja’, al zullen er mensen zijn die het louter als geluidskunst beschouwen. Het is Opduvel om het even, zolang het gebodene maar boeit. En dat doet het. Diepenmaat speelt met je brein, want wat hoor je nu precies en wat doet het? De kunstenaar heeft de geluiden van vogels en kikkers zo bewerkt, dat ze herkenbaar zijn maar ook zodanig vervormd dat ze een vreemd effect teweegbrengen. In het eerste gedeelte is duidelijk de puls hoorbaar, waarmee een ritmische component wordt geschapen. De vogel- en kikkergeluiden gaan met die puls mee en bewegen er tussendoor. Het zijn geen willekeurige geluiden, zo lijkt het althans.

Na een aantal minuten voegt Diepenmaat nieuwe elektronische klanken toe die interfereren met de dierengeluiden en de puls interrumperen. Steeds meer wordt er gespeeld met de puls, waardoor het strakke patroon verdwijnt en plaatsmaakt voor een onvoorspelbaar parcours, waarin de vervormde vogel- en kikkerklanken overigens ook goed gedijen. Soms houdt Diepenmaat een toon even vast, bijna pesterig het toch al aan het wankelen gebrachte verwachtingspatroon ondermijnend. Ook komt een motorisch geluid opzetten, als een aandrijving. Het elektronische element krijgt alle ruimte en toch heb je ergens het idee vooral naar natuurgeluiden te luisteren. Enkele tikken van het vinyl helpen de luisteraar uit de droom. ‘Struin’ is een intrigerende compositie.

Dat kan ook gezegd worden ‘Stop’ van Van Veldhoven. Hij is een kunstenaar die werkt met onder andere oude bandrecorders, draadrecorders, discrecorders, televisies en instrumenten (bijvoorbeeld snaredrum, piano) en verschillende apparaten zodanig verbindt dat een werk ontstaat bestaande uit gedetailleerde klanklagen. Net als bij Diepenmaat bevat het werk van Van Veldhoven steeds een aantrekkelijk speels element. Dat geldt dus ook voor ‘Stop’.

Dat is een enigszins minimalistisch stuk, opgebouwd uit echte en onwerkelijke metaalgeluiden. Met behulp van ritmische structuren van computermuziekpionier Jean Claude Risset wordt een illusie van continu vertragen gecreëerd. De geluiden worden vervolgens door een geïmproviseerde plaatgalm geleid en opgenomen op een nogal blikkerig klinkende draadrecorder. Bij de eerste beluistering valt direct het vertragende effect op. Het is niet zo dat die vertraging een lineaire beweging is die uiteindelijk tot (bijna) stilstand leidt, maar toch heb je als luisteraar het gevoel in een continu vertragingsproces te zitten. Ergens trekt Van Veldhoven het tempo ook weer op, want het stuk blijft in beweging, maar het gebeurt ongemerkt.

Mooi is hoe Van Veldhoven imperfecte geluiden creëert. Zo is in het hele stuk ruis aanwezig, als van een band waar verschillende keren geluiden op zijn opgenomen, waardoor slijtage is ontstaan, en ook de vertraging kan met een beetje fantasie als een uiting van verval worden beschouwd. De klanken zijn voor een belangrijk deel percussief. Even over de helft van het stuk voegt de kunstenaar het geluid van een viool toe, opgenomen op een gammele band- of cassetterecorder met alle beschadigingen van dien, waardoor ook hier de schoonheid van het imperfecte geluid wordt benadrukt.

Op het moment dat het percussieve patroon wegvalt, blijven de ruis en de viool over, waarbij het muziekinstrument bijna als een hinderlijk insect klinkt. Het is het meest spannende gedeelte van de compositie omdat plots de houvast wegvalt en het vervolg ongewis is. Van Veldhoven voegt in het laatste gedeelte zijn eigen onstabiele zang toe. Ook de metaalklanken die het grootste gedeelte van het werk hebben gedomineerd, keren nog even terug, zij het in een iets andere vorm. Daarmee eindigt een compositie waarin Van Veldhoven je langzaam steeds dieper zijn wonderlijke klankenwereld in trekt.

Struin / Stop bandcamp

Jeroen Diepenmaat website

Wouter van Veldhoven website